Jelmer Uitentuis

project- en programmaontwikkeling

menu

De Angst- fabriek

June 25, 2019

De Angstfabriek
20 juni 2019, 20.00
bij Raum, Berlijnplein Utrecht
door: Critical Mass

Critical Mass is een organisatie die zich bezighoudt met het inzichtelijk maken van vooroordelen en hoe dat ons handelen beïnvloedt. Ze reizen bijvoorbeeld langs Nederlandse scholen om daar, in interactieve installaties (containers met video’s, quizzen en theater) leerlingen inzicht te geven in wat vooroordelen en (latent aanwezige) discriminatie voor effecten hebben. Oprichter en creatief brein Hiske Arts ontwikkelde de afgelopen tweeënhalf jaar een concept om de primaire emotie Angst inzichtelijk te maken. Of eigenlijk: de werking van de industrie van de angst.

Dat is de Angstfabriek geworden. Een interactieve installatie, waarin je als bezoeker zelf leert angst te creëren, en daardoor angst als werkbaar zakelijk concept begint te doorzien. Centrale idee is dat angst wordt aangewakkerd om daar aan te verdienen. Aan het aanwakkeren van angst, en aan de oplossing; aan meer veiligheid, stringenter toezicht, etc. Echter, die ‘oplossingen’ hebben als gevolg dat mensen steeds meer worden geconfronteerd met alles wat onveilig kan zijn. Dat wakkert opnieuw angst aan, en dus nieuwe ‘oplossingen’. Zo ontstaat de angstindustrie, die bakken geld verdient aan alles wat ons maar een beetje bang zou kunnen maken.

De installatie begint met een scan, waarin jouw lichaam door een computer wordt afgetast op zoek naar hetgeen waar jij bang voor bent (klimaatverandering, donkere mannen, voedselveiligheid). Daarna word je getest middels hartslagmeting, transpiratie en hersenactiviteit. De uitdraai wordt besproken: je krijgt te horen op welke manier jij gemakkelijk bang te maken bent. Daarna vertelt de directeur zijn businessmodel en krijg je de bedrijfsfilm te zien. Dan word je vriendelijk de deur gewezen, maar biedt een medewerker je de unieke kans om je nog verder in de werking van deze fabriek te verdiepen. Uiteraard doe je dat, maar het risico bestaat dat je er uit gezet wordt door de directeur die niet wil dat zijn bedrijfsgeheimen worden ontdekt. Je bent ondeugend, het is een beetje spannend, het is wat rebels.

En dan ga je zelf producten ontwikkelen die angst aanwakkeren, en kies je oplossingen die mensen bang maken. Tot je ontdekt wordt en zonder pardon de fabriek wordt uitgezet. Dan mag je je nog verdiepen in mensen en hun alledaagse angsten. Bang om te worden gezien als slechte ouder, om niet met je partner over straat te kunnen lopen, om de eerlijke vinder te zijn terwijl dat niet past bij het vooroordeel over jouw ‘afkomst’. Angst voor klimaatverandering, voor terrorisme. Angst voor… Snap je eigenlijk wel waar je allemaal bang voor bent?

Het zou gemakkelijk zijn geweest om de fabriek te versimpelen tot veiligheidsfabriek. Omdat bedrijven veel verdienen aan het creëren van jouw gevoel van veiligheid. Maar dat maakt veel minder inzichtelijk hoe de primaire emotie angst als instrument eigenlijk werkt. Hoe het, bewust wordt aangewakkerd, en vermarkt. Dat het gevoel van veiligheid slechts het antwoord is op die primaire emotie die constant wordt getriggerd. Door angst consequent centraal te stellen, wordt de installatie inhoudelijk interessant. Het gebruik van diverse theatrale vormen en installaties, maken het een rijke ervaring. Het verhaal is min of meer compleet, daardoor kom je naar buiten met nieuwe inzichten.

Na het zien van deze installatie kan je niet meer achteloos naar het nieuws kijken, apps dowloaden, je gps-tracker aanzetten etc. Je gaat het pas zien als je het doorhebt.

Is het een perfect programma? Nee. Om twee redenen niet. Je merkt dat er voor de technische realisatie weinig tijd was, waardoor het op sommige punten rommelig over komt. Verder merk je dat er voor onderhoud weinig tijd en personeel is ingeruimd. Sommige dingen werken niet meer helemaal (alle essentiële delen gelukkig wel). Ten tweede is er geen ruimte voor gesprek, voor reflectie achteraf. Dat moet je zelf organiseren. Het blijkt dat voor die reflectie wel aparte programma’s worden georganiseerd, maar die zijn onvindbaar op de site.

Op de avond dat ik kwam was het bij Raum, het cafe naast de fabriek, een saaie boel. Hier zou je in gesprek willen met de andere bezoekers en de makers, om na te praten. Maar er gebeurde helemaal niks. Dat heeft effect op hoe je bij de fabriek weggaat, maar ook op de toeloop. Er kunnen steeds maar 5 personen per 15 minuten worden binnengelaten. Die plekken moeten vol, want anders is het onrendabel . En als mensen dat cafe al niet weten te vinden, hoe komen ze dan ooit bij zoiets interessants en relevants als de Angstfabriek terecht? Jammer dat de omgeving zich te weinig betrokken voelt bij dit mooie initiatief. Het zou iedere avond de uitnodiging zijn voor een goed gesprek.